JAN MATEJKO

DZIEJE CYWILIZACJI
W POLSCE JANA MATEJKI
WYSTAWA OBJAZDOWA
WARSZAWA
 MCMXLVIII

KATALOG OPRACOWAŁY
Dr Julia Straszewska
Janina Ruszczycówna
Maria Charytańska
WYDANIE III UZUPEŁNIONE I POPRAWIONE
l948

OBJAŚNIENIA SZKICÓW
DO "DZIEJÓW CYWILIZACJI W POLSCE"


Obraz l.
ZAPROWADZENIE CHRZEŚCIJAŃSTWA
R. P. 966.

Oto pierwszy historyczny władca Polski, kraju o wiekowej tradycji rodzimej kultury słowiańskiej Mieszko I. Jednocząc w swym ręku rozproszone dzielnice, znalazł się naraz wobec grożącego mu zewsząd niebezpieczeństwa. Z Zachodu szła bowiem fala nowej cywilizacji, wyrosłej na podłożu nowej wiary. Fala ta uderzyć ma na Polskę ciosem. miecza niemieckich rycerzy, kryjących pod płaszczem misji apostolskiej i cywilizacyjnej, chciwą zysku zaborczość. Mieszko występuje naprzeciw tej fali - władca mądry, organizator świetny, uprzedza uderzenie - łączy się przez małżeństwo z pobratymczym narodem i przyjmuje chrzest z ręki czeskich apostołów.

Obraz 1-szy - to chwila przyjęcia nowej wiary przez naród cały. Ochrzczony już Mieszko - stoi wsparty o krzyż trzymając nogę na obalonym bożku pogańskim. U stóp krzyża, rycerz z rodu Toporczyków ryje na tarczy znak krzyża. W otoczeniu rycerzy Bolesława czeskiego, ojca Dąbrówki, św. Wojciech apostoł chrzci rodzeństwo Mieszka - w obecności pierwszego poznańskiego biskupa. Asystują mu późniejsi apostołowie Polski i Prus - Benedyktyni z Radzynem, bratem św. Wojciecha na czele.

W tej chwili czytają z księgi wyznanie wiary. Za rodzeństwem Mieszka - drużyna księcia, panowie i lud - acz niechętnie poddają się woli swego władcy. Gdyż oto nastają nowe czasy. Na lewo w głębi dębowego gaju dopala się pogańska gontyna, a na pierwszym planie braciszek zakony wyoruje drewnianą sochą granicę pierwszego kościoła i opactwa, gdzie zakwitną nauki i sztuka pisania. Lecz stary dudziarz, na prawo, nie może się pogodzić z świętokradztwem - ręką przysłonił twarz. Zgodni są z nim w uczuciu - ten wojak porywający szczątek dawnego bóstwa, by z nim ujść gdzieś w głębokie lasy, albo ów kmieć chwytający się za głowę z frasunku. W głębi z prawej strony obrazu jezioro Lednica z wyspą Ostrowiem, na której wznosił się gród książęcy.
U Matejiki data powyższej sceny oznaczona - R. P. 965. Ol. drzewo 79 X 120 cm. Sygn. d. śr.: "J. M. rp. 1888”.
 
 

Obraz 2.
KORONACJA PIERWSZEGO KRÓLA
R. P. 1000. '

Syn i dziedzic Mieszka - Bolesław Chrobry dźwignął Polskę na wyżyny potęgi, której ani nie podejrzewali sąsiedzi z Zachodu. Stąd pobożna pielgrzymka Ottona III cesarza Niemiec do grobu św. Wojciecha - zmienia się w akt chwały i uznania dla polskiego władcy. Mądry Bolesław wie, że świetność przyjęcia, bogate dary rozsławią imię Polski w ówczesnych niemieckich kronikach. To też wyciąga z tego korzyści natychmiast. Prócz symbolicznego aktu koronacji, uzyskuje ku zgorszeniu niemieckich arcybiskupów, podniesienie katedry gnieźnieńskiej do rzędu niezależnych metropolii.

Na obrazie, przy ołtarzu, na którym położono trumnę ze szczątkami św. Wojciecha stoi Bolesław trzymając włócznię św. Maurycego i gwóźdź z Krzyża Świętego - dar Ottona. Biskup Radzynty wraz z cesarzem kładą mu na głowę koronę królewską. Cesarz, Otto boso - taki jest bowiem wyraz czci jego dla świętego męczennika. Cesarskie buty trzyma tymczasem giermek w głębi na prawo. Za Ottonem królowa Kunhilda z synem Mieszkiem II. Dalej rycerz Stoigniew piastujący miecz, obok Światopełka księcia kijowskiego i Bezpryma, starszego syna Bolesława. Na pierwszym planie na prawo rycerz Nawoj z rodu Sieciechów wsparty na tarczy i w hełmie z orlimi skrzydłami. Obok złotego tronu - podarunku. Ottona, stoi brat króla Władywój, trzymając chorągiew królewską. Zza kolumny wygląda Emeryk węgierski. W głębi kościoła rycerstwo i zachwycony uroczystością tłum.

.U Matejki data powyższej sceny oznaczona RP. 1001.

Ol drzewo 7l X 105 cm. Sygn. d. pr.: "J. M. rp. 1889",
 
 

Obraz 3.
PRZYJĘCIE ŻYDOW
R P. 1096.

Wędrówka Żydów do Polski na przestrzeni dziejóww do XI. w. przybrała na sile na skutek prześladowań w Hiszpanii i Niemczech. Krucjaty do Ziemi św. - zaostrzyły jeszcze ten stan rzeczy.

Obraz przedstawia Władysława Hermana przyjmującego wynędzniałych wygnańców, w których imieniu przemawia Beniamin z Toledo. Stojący po prawej stronie ojca, młody Bolesław Krzywousty zdaje się przyzwalać - podczas gdy zazdrosny Zbigniew już nosi w duszy przyszły zakaz osiedlania się ich na Mazowszu. Arcybiskup Marcin trzyma gotowy edykt - mający dać prawo wygnańcom, przekupiony Sieciech wyraźnie namówił na to księcia. Na galerii księżna Judyta ogląda piękny dar, kasetkę hiszpańskiej roboty, którą chwali stojący obok Leopardus, słynny rzeźbiarz i snycerz - twórca drzwi z brązu w katedrze gnieźnieńskiej. Na prawo Magnus, wielkorządca Wrocławia, uśmiecha się na widok psa, którego utrzymać nie może giermek niosący jadło dla strudzonej gromadki podróżnych. Są tam i wychylony z okna Stefan biskup i Aleksander jego następca, zajęci rozmową o wykończeniu katedry gnieźnieńskiej, jak również zasmucony faktem przyjęcia Żydów św. Otto. Za Sieciechem stoją rycerze Skarbimir i Zelisław.

Obraz nasuwa myśl o wysokim poziomie Polski w tym okresie. Moralnym - przez współodczuwanie tragedii ludzkich,' intelektualnym - wobec wysokich osiągnięć na polu sztuki i architektury.

Ol. płótno 76 X 112 cm. Sygn. d. pr.: "J. M. rp. 1888".
 
 

Obraz 4.
W ŁĘCZYCY PIERWSZY SEJM. SPISANIE PRAW. UKROCENIE ROZBOJOW
R P. 1182.


Osłabienie Polski w dobie podziałów po śmierci Bolesława Krzywoustego - nieuchronnie pociągnęło za sobą upadek władzy książęcej, rozpanoszenie się i nasilenie bezprawia.

Dobra duchowne zagarniane i niszczone - dobytek i mienie ludu wiejskiego narażone na rabunek rozwydrzonego rycerstwa. Żadnego poszanowania praw - ani poszanowania władzy.
Na obrazie przedstawia Matejko przebieg wypadków rozgrywających się między 1180 - 1182 r. Chwila ta - to ich chwalebne zakończenie. Kazimierz Sprawiedliwy na tronie - w otoczeniu rycerstwa słucha czytania bulii papieskiej, którą dopiero co przywiózł z wraz relikwiami św. Floriana legat papieski - siedzący, pełen zmęczenia. Bullę odczytuje arcybiskup Gedeon z rodu Gryfitów. Dwa lata temu odbył się właściwy zjazd w osobach wszystkich biskupów polskich i rycerstwa, którego uchwały ujęte w kodeks praw - zostały wysłane papieżowi do zatwierdzenia. Właśnie ten kodeks trzyma Kazimierz w jednej ręce, a w drugiej piastuje edykt mający być ogłoszonym. .

Gryfici otaczają tron książęcy. Jeden z nich, Sambor, opasany w tej chwili tarczą i mieczem, zagarnie kiedyś dla swego rodu Pomorze. Siedzą też książęta śląscy i wielkopolscy - Bolesław Wysoki i Otto wraz z Bogusławem ze Stołpu, a Mieszko Stary w rozmowie z Henrykiem Kietliczem, kasztelanem słupskim - omawia dalszą swą akcję mającą dać mu odszkodowanie za stratę Małopolski. Za nimi - Helena, żona Kazimierza Sprawiedliwego z synami Leszkiem i Konradem.

Obraz ukazuje nam Polskę owych czasów  - która choć pozbawiona dawnej jedności - zachowuje jeszcze prężność i zdecydowanie gdy trzeba ukrócić gwałt i bezprawie - a ująć przywileje i obowiązki w twarde prawa przepisów. Już w cztery wieki później ta zdolność zdaje się zanikać.

Ol. drzewo 74 X 110 cm. Sygn. d. 1.: ,,3. M. rp. 1888".

Obraz 5.
KLĘSKA LEGNICKA - ODRODZENIE.
R. P. 1241.

Symbol spójni jaka łączy jeszcze dzielnicowych książąt - Piastów. Wspólny bohaterski odruch - dla ratowania dotychczasowego dorobku. Jest to chwila - gdy po napadzie Tatarów i spustoszeniu całej prawie Polski - obecni opłakują zgon Henryka Pobożnego księcia wrocławskiego, który zginął na polu bitwy pod Legnicą, a z nim kwiat rycerstwa. Piersiami swymi zasłaniali zagrożoną Ojczyznę, ratowali zdobycze pracy pokoleń od ostatecznej zagłady. Złączyła śmierć dzielnego księcia śląskiego, marzącego o królewskiej koronie w zjednoczonej Polsce - z poprzednikiem przyszłych zajadłych jej wrogów - W. Mistrzem krzyżackim. Miasta w ruinie - wsie wyludnione - żałoba ogólna - oto treść obrazu.
W katedrze wrocławskiej stoją mary bohaterów.
Chwile pogrzebowych uroczystości. W trumnach zwłoki Henryka śląskiego - Wielkiego Mistrza Poppona V. Ostierna i Bolesława morawskiego, nad nimi sztandary z godłami dzielnic Polski. Św. Jacek Odrowąż odprawia nabożeństwo - usługuje mu błog. Czesław. Biskupi: krakowski Prandota, wrocławski Tomasz i arcybiskup gnieźnieński Fulko - odmawiają modlitwy nad zmarłymi. Cały obraz oddaje tę chwilę żałobnego nastroju i rozpaczy. Św. Jadwiga śląska, matka Henryka - leży krzyżem. Żona jego, Anna, z dziećmi klęczy pochylona pod ciężarem żalu. Konrad mazowiecki, przyszły burzyciel spokoju wśród krewniaków, stoi oparty o balustradę, przy nim opłakuje śmierć syna Klemens z Ruszczy, kasztelan krakowski. W stallach święte: Gertruda, Salomea i Bronisława - a po stopniach stall schodzi młody Przemysław przyszły Odnowiciel Polskiej Korony.
W obrazie tym przedziwnie uchwycił Matejko nastrój średniowiecza: głęboką bezkrytyczną wiarę, pęd do ascezy i wyrzeczeń - krańcowość charakterów - od typów uduchowionych - chodzących po tej ziemi jak po padole płaczu, do najbardziej burzliwych i nieznających hamulca dla swych namiętności, opłakujących następnie chwile upadku w najtwardszych pokutach,.

Ol. drzewo 74,5X 109,5 cm. Sygn. d. pr. „J. M. rp.1888".

Obraz 6.
POWTORNE ZAJĘCIE RUSI - BOGACTWO I OŚWIATA
R. P. 1366.


 
 

Dziedzic zjednoczonego królestwa - syn Łokietkowy Kazimierz Wielki - organizator raczej niż wojownik - wpatrzony w ideę zagospodarowania królestwa po latach burz i niepokojów. Popierał zwłaszcza handel i kupiectwo - które teraz zostało odcięte od wielkich dróg zajęciem Śląska przez chytrych Luksemburczyków. Zwraca więc oczy ku stronom, które nie wymagają tego wkładu krwi i wojennej potrzeby - jaką pociągnęłaby realizacja idei odzyskania Śląska. Są to ziemie na Wschodzie, które bez miecza zająć można, rozszerzając Państwo i tworząc warunki ożywionego handlu. Umiera bowiem bezpotomnie Bolesław Trojdanowicz książe ruski. Obraz przedstawia chwilę kładzenia kamienia węgielnego pod lwowską katedrę rzymsko-katolicką. Wobec duchowieństwa cerkiewnego, idącego w procesji z obrazami cerkiewnymi, klęczą zhołdowani książęta - bełzki, wołyński i przemyski. Wśród gromady czerńców stoją we wschodnie hełmy przybrani - Lubart - bratanek Olgierda i Daniel z Ostroga. W centralnym punkcie z rusztowania zwisa kamień węgielny mający być położonym. Król Kazimierz rzuca w tej chwili pierścień w szczelinę między kamienie fundamentów. Arcybiskup gnieźnieński Świnka, błogosławi ten akt, a pierwszy arcybiskup lwowski dominikanin Krystyn asystuje mu w tym akcie. Obok Mikołaja, znawcy prawa kanonicznego, stoi Skarbimir, proboszcz kolegiaty wiślickiej. O rusztowanie oparł się kanclerz królewski Jan ze Strzelec, zwany Suchy Wilk z rodu Grzymalitów. Przy tronie pełnią straż - Hincza z Rogowa i Pełka podkomorzy. Wojewoda sandomierski czeka z aktem, który ma być wmurowany. Obok króla zgromadzeni robotnicy i chłopi - nawet Żydzi, ubezpieczeni nowymi prawami, sławią mądrość króla.

Obraz 7.
ZAŁOZENIE SZKOŁY GŁÓWNEJ, PRZENIESIENIEM DO KRAKOWA, UGRUNTOWANEJ
R. P. 1361 - 1399 - 1400.

To symbol początków Uniwersytetu Krakowskiego. Artysta nie wahał się zastosować pełnej fikcji historycznej, by podać w skrócie historię jego powstania. W tym celu umieszcza na pierwszym planie trzy postacie, które na przestrzeni lat czterdziestu kilku ugrutowały ten pierwszy ośrodek wyższej oświaty w Polsce. Początki Uniwersytetu - to założenie przez Kazimierza Wielkiego w 1364 r. na ówczesnym przedmieściu Krakowa - Bawole, później nazwanym Kazimierzem - pierwszego wydziału prawa na wzór włoskich Akademii w Padwie i Bolonii. Następczyni jego i wnuczka Jadwiga, w 1387 r. daje zapis na rzecz Akademii, ofiarowując dla niej wszystkie sumy jakimi rozporządza, dodaje do tego otrzymane potwierdzenie papieża Bonifacego IX - na prawo utworzenia wydziału teologii i zrównanie go w przywilejach z Akademia paryską. Nowy statut po raz drugi nadaje Uniwersytetowi w 1400 r. król Jagiełło przenosząc go do Krakowa. W statucie tym powtarza przepisy z czasów Kazimierza z dodatkiem przywilejów dla Collegium i profesorów - z których to przywilejów - najważniejszy to prawo azylu. Pierwszym rektorem jest Stanisław ze Skalbmierza. Nowością jest wprowadzenie urządzeń, jakie cechują Uniwersytet w Pradze. Jako znawcę i organizatora sprowadzono w tym celu Hieronima z Pragi - przyjaciela Jana Husa i wraz z nim popierającego wyzwoleńczy ruch ludowy w Czechach. Z czasem ów Hieronim zostanie spalony na stosie, oskarżony o sprzyjanie ruchowi reformacyjnemu.
Na obrazie - w środku - królowa Jadwiga wręcza akt darowizny i przywilejów biskupowi krakowskiemu Piotrowi z Rogalina. Biskupi krakowscy byli bowiem stróżami i opiekunami Akademii. Kronikarz Janko z Czarnkowa akt ten wpisuje do swej kroniki. Żaczek trzyma model Akademii.

Ol. drzewo 79,5 X 110 cm. Sygn. d. pr.: "J. M. rp. 1888".

Obraz 8.
CHRZEST LITWY
R. P. 1387.

Wnuczka Kazimierza Wielkiego, Jadwiga, spadkobierczyni wielkiego Państwa Piastów, gorliwa chrześcijanka, nie waha się poświęcić swego życia osobistego, by przyczynić się do umocnienia potęgi państwa, którego została królem i do rozkrzewienia wiary wśród narodu litewskiego, nie znającego prawdziwego Boga.
Przez oddanie ręki swej księciu litewskiemu Jagielle, połączyła Jadwiga dwa narody przeciw wspólnemu ich wrogowi - Krzyżakom. Fakt ten zaważył na przyszłych losach nie tylko Litwy ale i Polski. Rola Jadwigi nie ograniczyła się tylko do politycznego znaczenia. Przez chrzest pogańskiej Litwy, kraj ten został włączony do wielkiej rodziny państw chrześcijańskiego Zachodu. Od Polski przyjął wraz z chrztem jej kulturę, naukę i ustrój społeczny.
Obraz Matejki przedstawia uroczysty moment przyjęcia chrztu przez Litwę•.
Pod dawnym świętym gajem pogańskim, nad brzegami Wilii, na miejscu zburzonej świątyni Perkuna, postawiono krzyż.
Na ołtarzu ustawiono tryptyk z obrazem Matki Boskiej Ostrobramskiej. Stojąca pod sztandarem z orłem białym królowa, trzyma kielich, który ma być wręczony pierwszemu biskupowi Litwy, Jędrzejowi Wasylowi Jastrzębcowi, biskupowi wileńskiemu. Król trzyma biskupi pastorał. Arcybiskup Bodzanta, przez dotknięcie ręką pastorału zatwierdza nowego biskupa, wybranego przez króla.
Przed krzyżem, z prawej strony, biskup Radlicz chrzci gremialnie wszystkich, którzy chrztu pragną. przekonawszy się o niemocy dawnych bożków.

Pod gajem z lewej strony, kazania księdza pouczają i utwierdzają neofitów w nowej wierze.
Nowi wierni z rąk sługi bożego otrzymują suknie nowe, białe - dar królowej.
Zakonnik reguły św. Franciszka błogosławi wiernych. Do krzyża na klęczkach podchodzi szereg nowoochrzczonych krewnych króla oraz bojarowie z rodzinami. Książę Wigund - Aleksander, Włodzimierz kijowski, Korybut nowogrodzki, Świdrygiełło, Borys, Korygiełło, Narymunt. Na boku żywo rozmawiają bracia królewscy-Skirgiełło trocki i Witold. Za parą królewską stoją wśród duchownych: biskup Jan Kropidło, podkomorzy Jaśko z Tarnowa, wojewoda Bartosz z Wissenburga z mieczem, podkomorzy z Moskorzowa i Krystyn z Koziegłów. W szyszaku z piórami książę Ziemowit mazowiecki rozmawia z kanclerzem Zakliką.

Ol. płótno 60 X 111,5 cm. Sygn. d. śr.: "J. M. 1888".
 
 

Obraz 9.
WPŁYW UNIWERSYTETU NA KRAJ W WIEKU XV. - NOWE PRĄDY. HUSYTYZM I HUMANIZM.

Założona przez Kazimierza Wielkiego Akademia Krakowska otoczona opieką królowej Jadwigi i Jagiełły stała się w niedługim czasie ośrodkiem kulturalnym nie tylko Polski. Wpływ jej promieniował na państwa sąsiedzkie. Do Akademii przybywają uczniowie z Czech, a także Niemiec. Profesorami są wybitni uczeni tak Polacy jak i cudzoziemcy.
Na Zachodzie w tym czasie zaszły wielkie zmiany.
W Niemczech, w Czechach toczą się walki religijne, które echem odbijają się w Polsce nie wywołując głębszych konfliktów. Polska w swej przeważającej części pozostanie wierna katolicyzmowi. Nowe prądy filozoficzne zastępują skostniały już scholastycyzm. Budzą się nowe zainteresowania naukowe. Dzięki Polakom, którzy wyjeżdżają za granicę do Włoch, Francji, Niemiec i cudzoziemcom gromadzącym się przede wszystkim wokół Akademii Krakowskiej i dworu królewskiego, Polska nie pozostaje na boku wobec przemian, które zachodzą w ówczesnym świecie.
Matejko w swoim obrazie przedstawia najwybitniejsze umysły XV w. Na dziedzińcu Biblioteki Jagiellońskiej siedzą na ławach uczeni. Po środku pulpit - siedzi przy nim Zbigniew Oleśnicki, za którym stoi św. Jan Kapistran. Nowi ludzie przybywają wraz z pismami na nowo jakby odkrytych pisarzy starożytnych - Cycerona, Owidiusza, Plauta. Tymi, którzy przynoszą nowe prądy w stare mury Akademii Krakowskiej są - Hieronim z Pragi, .Jan z Dąbrówki, Paweł z Brudzewa i humanista Michał z Wielunia. Wpółleżący na ziemi Jan Polak, pokazując bryłę złota, dowodzi, że on pierwszy przed Kolumbem był w Ameryce. Dalej widzimy rektora Akademii Mikołaja z Brzeźnicy i Jana Długosza historyka polskiego. Mądry humanista arcybiskup lwowski Grzegorz z Sanoka, a obok niego św. królewicz Kazimierz. Przy globusie siedzi Wojciech z Brudzewa, przy nim medyk i matematyk Jan Ursyn. Filip Kalimach prowadzi Konrada Celtesa. Przed zagranicznymi gośćmi i to nie byle jakimi, bo znajduje się tam i Erazm z Rotterdamu, Eoban Hesse, Bebelius i Garcias z Hiszpanii, występuje Mikołaj Kopernik. W kącie ławy postać dobrodzieja scholarzy św. Jana z Kent. Z prawej strony z boku Wit Stwosz przy ołtarzu Mariackim, a obok niego Grochowski złotnik i Werner kamieniarz.
Ol. drzewo 69 X 115 cm. Sygn. d. śr.: ,.J. M. rp. 1888"

Obraz 10.
ZŁOTY WIEK LITERATURY W XVI W. REFORMACJA. - PRZEWAGA KATOLICYZMU.

Wiek XVI należy do najświetniejszych okresów naszych dziejów. Słusznie został nazwany "Złotym Wiekiem,". Okres to pomyślny pod wieloma względami. Nie najmniejszą rolę odgrywa w nim nauka, literatura i sztuka.
W obrazie Matejki zebrały się wszystkie wybitne osobistości tego wieku. Zgromadzeniu patronują z medalionów na fryzie Zygmunt Stary, Zygmunt August i królowa Anna Jagiellonka. Na ganku za kardynałem Hozjuszem z księgą uchwał soboru trydenckiego postępują biskupi Białobrzeski, Skarga, Warszewicki. Po schodach zstępują Szymonowicz i Krzycki. Lutnista Bekwark i Gomółka wyprzedzają pierwszego wielkiego poetę Jana Kochanowskiego w wieńcu laurowym na głowie, prowadzonego przez swego poprzednika Mikołaja Reja. Hipacy Pociej i św. Józefat Kuncewicz niosą akt Unii Brzeskiej. Biskup Samuel Maciejowski przyjmuje list od Vittoorii Colonny polecający kaznodzieję ze Sieny na reformatora Akademii Krakowskiej. Na prawo przy kominku alchemik Sędziwój poszukiwacz złota, obok na ziemi siedzący Stańczyk, błazen starego króla. Przy oknie architekci włoscy Bartłomiej Berecci, della Lora, Padovano.

Ol. drzewo 69 X 107 cm. Sygn. d.: "J. M. rp. 1888".

Obraz 11.
POTĘGA RZECZYPOSPOLITEJ U ZENITU. ZŁOTA WOLNOSC. ELEKCJA
R. P. 1573.

Śmierć ostatniego Jagiellona, Zygmunta Augusta, zamyka "Złoty Wiek" naszej historii. Od chwili tej choć utrzymuje się jeszcze przez pewien czas świetne imię Polski, przez anarchię wewnętrzną, brak silnej, jednolitej władzy, niesprawiedliwość społeczną i mieszanie się postronnych mocarstw, polska myśl polityczna upada. Jednym z największych błędów naszej przeszłości jest wolna elekcja, czyli wybór króla przez wszystką zebraną na polach Woli pod Warszawą szlachtę. Elekcja viritim mająca być, według myśli jednego z naszych najlepszych polityków Jana Zamoyskiego, wyrazem woli wolnego narodu, stała się narzędziem upadku w rękach przekupnej, na prywatną korzyść i wyniesienie patrzącej szlachty. Nie doceniała i nie rozumiała szlachta polska swej roli w Polsce, pilnie strzegąc tylko swych przywilejów, swobód - swojej złotej wolności. Matejko, który pierwszy okres istnienia Państwa Polskiego rozbił na wiele obrazów uwydatniających wielkie chwile naszej historii, okres od 1573 r. aż do. upadku Państwa zamknął w dwu tylko obrazach.
Obraz II ma być syntezą tego, co działo się w Psce przez cały wiek XVII i połowę XVIII. Na pierwszym planie rozpięty namiot z zygmuntowskim orłem zajmuje centralne miejsce w obrazie. Wokół niego gromadzi się burzliwa szlachta radząca nad obiorem nowego króla. Rozbita jest ona na trzy partie, trzy stronnictwa popierające trzech głównych kandydatów - Ernesta Rakuskiego, Henryka Walezjusza i Jana Szwedzkiego. Każdy z tych kandydatów ma potężnych protektorów, a zwycięży nie ten, który będzie najlepszym królem Polski, a ten, który najwięcej przyrzeka. Kandydaturę Jana Szwedzkiego popierają dysydenci z Janem Firlejem, marszałkiem i wojewodą krakowskim na czele. Po zaprzysiężeniu przez posłów, osobnego przy pactach connventach aktu wyznaniowego, Firlej ustępuje na rzecz kandydata francuskiego. Zgodność głosów prymasa Uchańskiego oraz biskupów Fr. Krasińskiego; Piotra Myszkowskiego, Konarskiego i in. skłaniają do ogłoszenia królem kandydata francuskiego. Wobec zgody na elekta francuskiego kardynał Commendoni, protektor Ernesta Rakuskiego, ustępuje także. Arnold Karnkowski daje znak, na który salwy działowe ogłaszają wszystkim zebranym, że obioru króla dokonano. Wysłańcy nowego króla, biskup Montluc z panem de Lansac spieszą pod namiot zaprzysięgać w imieniu króla na Ewangelię. Przed namiotem Zamoyski podniesiony na rękach przez dwóch ze szlachty Płazę i Tarłę przekonywuje braci szlachtę o ważności chwili dla Polski. Zamoyskiego otacza wichrząca szlachta - Oleśnicki z Pinczowa, Drohojowski, Ligęza i in. Przy stole Taszycki i Szafraniec z Pieskowej Skały oglądają podobiznę króla. Przy stole dysydentów Olbracht Łaski przekonywa marszałka Firleja. Rycerz Cikowski rozsyła gońców, którzy mają powiadomić wszystkich o dokonanym obiorze.

Ol. płótno 72,5 X 113 cm. Sygn. d, pr.: "J, M, rp. 1888"

Obraz 12.
KONSTYTUCJA 3-GO MAJA. SEJM CZTEROLETNI. KOMISJA EDUKACYJNA.
ROZBIOR R. P. 1795.

W okresie upadku znaczenia politycznego Polski i zupełnej anarchii wewnętrznej były jednostki, które zdawały sobie sprawę, że nie jest dobrze gdy Polska nierządem stoi. Ludzie ci światli, zdający sobie sprawę z przyczyn zła, a ożywieni szczerą miłością Ojczyzny, pragnęli ratować, kraj szybko staczający się do upadku. Ludźmi, którzy jeszcze w okresie najgorszego bezrządu za czasów Saskich wołali o reformy, byli - przede wszystkim Stanisław Leszczyński i Stanisław Konarski. Ci, którzy rozumieli potrzebę reform, wysuwali jako przyczynę zła przede wszystkim ciemnotę szlachty, w której rękach spoczywały przecież losy państwa, niesprawiedliwość społeczną dotykającą najbardziej upośledzonych, a przecież w Polsce rolniczej najpotrzebniejszych chłopów i mieszczan oraz wolną elekcję, która koronę polską oddawała często najmniej godnym.
Tym to bolączkom starał się zaradzić Sejm Czteroletni pod laską marszałkowską Stanisława Małachowskiego, którego rezultatem prac była Konstytucja 3-go Maja entuzjastycznie przyjęta, a nigdy niewprowadzona w życie. Na reformy było już za późno.
Tym samym duchem ożywieni byli twórcy Komisji Edukacji Narodowej starający się przez oświatę budzić ducha narodu.
Matejko, jako zakończenie cyklu z Dziejów Cywilizacji, w syntetycznym skrócie podaje całą treść ostatnich lat niepodległości Polski, podnosząc wszystko to, co było w jej historii wielkiego.
W niszy na kanapce spoczywa król Stanisław August, najlepszymi chęciami ożywiony, a niedorosły do swych wielkich poprzedników na tronie polskim - Piastów i Jagiellonów. Król we wspaniałej sali Zamku Warszawskiego przyjmuje gości. Z prawej strony przy oknie zgromadzili się popierani przez króla estetę artyści. Bacciarelli przedstawia królowi Smuglewicza. Canaletto przez szkła ogląda jakiś nowy obraz. Otaczają go Chodowiecki, Czechowicz, Norblin. Pani Grabowska prowadzi jakąś ożywioną rozmowę z biskupem warmińskim Ignacym Krasickim i Trembeckim poetą i szambelanem. Biskup Naruszewicz historyk i książę Józef stoją bliżej drzwi. Nad nową Konstytucją radzą Andrzej Zamoyski i Stanisław Staszyc. Na salę wchodzi Adam X. Czartoryski trzymając w ręku uchwały Sejmu. Za nim postępuje Hugo Kołłątaj z księgą reform jako członek Komisji Edukacji Narodowej, w otoczeniu najświatlejszych ludzi swego wieku, pisarzy i uczonych - księdza Konarskiego, Kopczyńskiego, Potockiego, Karpińskiego, Piramowicza, Czackiego, Niemcewicza i Śniadeckich. Ksiądz Prymas Poniatowski choć przewodniczył komisji w skutki jej nie wierzy. Marszałek Bieliński i gen. Mokronowski witają gości. Szlachetny trud tych ludzi nie przyniesie spodziewanych owoców, bo na sali znajduje się Repnin, ambasador Katarzyny II.

Ol. drzewo 79 X 120 cm. Sygn. d. 1.: ".J. M. rp. 1888".



KILKA INNYCH WIELKICH DZIEŁ JANA MATEJKI,
SPOŚRÓD LICZNYCH WIELU



KAZANIE SKARGI


UCHWAŁA SEJMU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

z dnia 16 września 2011 r.
 w sprawie ustanowienia roku 2012 Rokiem księdza Piotra Skargi

„Która jest pierwsza i zasłużeńsza Matka, jak Ojczyzna, która jest gniazdem wszystkich matek i powinowactw waszych i komorą dóbr waszych wszystkich. (…) Oną miłując, sami siebie miłujecie” — ksiądz Piotr Skarga

W czterechsetną rocznicę śmierci Piotra Skargi, który dzielnie, słowem i czynem, zabiegał o szacunek dla Ojczyzny i lepszy byt dla rodaków, Sejm Rzeczypospolitej Polskiej, w uznaniu Jego zasług, postanawia oddać hołd Piotrowi Skardze.

Piotr Skarga, właściwie Piotr Powęski (1536—1612), był pisarzem, teologiem, jezuitą i kaznodzieją. Posiadał wielki talent krasomówczy, potrafił zdobyć posłuch wśród ludzi wszystkich stanów, słuchali go nawet królowie. Zapisał się na kartach historii jako czołowy polski przedstawiciel kontrreformacji, filantrop oraz Ten, który w trosce o Ojczyznę miał odwagę nazwać po imieniu największe polskie przywary. Nawoływał do zmian postaw rządzących, do reform, by nie doprowadzić Rzeczypospolitej do upadku.

Zdolności pisarskie Piotra Skargi oraz Jego kunszt zostały docenione przez innych artystów. Dzieło hagiograficzne „Żywoty świętych” Adam Mickiewicz nazwał najpoetyczniejszym ze wszystkich, które w języku polskim kiedykolwiek były napisane, a wizerunek Skargi proroka utrwalił Jan Matejko w znanym obrazie „Kazanie Skargi”.

Poza działalnością pisarską i kaznodziejską Piotr Skarga zajmował się wszechstronną działalnością filantropijną, zakładając m.in. Bractwo Miłosierdzia, Bank Pobożny i Skrzynkę św. Mikołaja.

Sejm Rzeczypospolitej Polskiej, przekonany o szczególnym znaczeniu dorobku Skargi jako jednego z najwybitniejszych polskich twórców epoki renesansu, ogłasza rok 2012 Rokiem księdza Piotra Skargi.

  a
Pomnik ks. Piotra Skargi
pl. Marii Magdaleny w Krakowie, naprzeciwko kościoła św. Piotra i Pawła.
(autor: Czesław Dźwigaj, fundator: Arcybractwo Miłosierdzia)
Inskrypcja na metalowej bazie, miejscami celowo zniszczonej:
KS. PIOTR SKARGA-PAWESKI S.J.
WIELKI KAPŁAN I PATRIOTA, AUTOR "KAZAŃ SEJMOWYCH"
ZAŁOŻYCIEL ARCYBRACTWA MIŁOSIERDZIA, STARANIEM KTÓREGO POMNIK TEN WZNIESIONO
W MILLENNIUM BISKUPSTWA KRAKOWSKIEGO I W ROKU WIELKIEGO JUBILEUSZU CHRZEŚCIJAŃSTWA
KIEDY NA STOLICY PIOTROWEJ ZASIADAŁ JAN PAWEŁ II - PAPIEŻ Z RODU POLAKÓW, CZŁONEK ARCYBRACTWA MIŁOSIERDZIA
ANNO DOMINI 2000



Jan Matejko Kazanie Skargi

Kazanie Skargi

1864. Olej na płótnie. 224 x 397 cm.
Zamek Królewski w Warszawie.

Jan Matejko
Kraków 1838 - Kraków 1893
Dzieła Jana Matejki zostały pogrupowane tematycznie
i umieszczone na licznych stronach
Internetowego Pomnika Polskiego Patriotyzmu -
Galerii Malarstwa Polskiego

Tamże
Petycja o utrzymanie Muzeum Polskiego
na Zamku w Rapperswilu

czekająca na Twój podpis, Rodaku.

Tym większy obowiązek,
im  większa potrzeba, Ślązacy.

PIOTR WŁOST

Jan Matejko: Piotr Wlast Dunin sprowadza cystersów do Polski, 1888. Muzeum Narodowe we Wroclawiu. Piotr Wlast Dunin brings the Cisterian Monks to Poland, 1888. National Museum in Wroclaw, Poland. (wydarzylo sie wkrotce po 1109r.; it happened soon after AD 1109). Fine art photography by Zbigniew Halat.
Jan Matejko: Piotr Włast Dunin sprowadza cystersów do Polski, 1888. Muzeum Narodowe we Wroclawiu. Piotr Wlast Dunin brings the Cisterian Monks to Poland, 1888. National Museum in Wroclaw, Poland. (wydarzylo sie wkrotce po 1109r.; it happened soon after AD 1109). Fine art photography by Zbigniew Halat.
(detale na stronie
SLEZA - THE MARIAN MOUNTAIN OF PEACE)

W centrum obrazu, na tronie siedzi potężny mężczyzna w podeszłym już wieku, odziany w szaty królewskie, trzyma w ręku klucz, który podaje opatowi w cysterskim habicie. Brodata twarz osłania cień przeżyć które musiały go spotkać. Jedno widoczne oko pokryte jest bielmem, tak jakby był niewidomym. Obok, po prawej stronie siedzącego mężczyzny wpatrzona w niego młoda kobieta. Niedaleko niej stoi biskup z rozłożonymi rękoma w których trzyma pastorał w lewej i kadzidło w prawej, do którego diakon sypie bursztyn. W X w. przyjmuje się zwyczaj okadzania ołtarza podczas poświęcenia kościoła, później zwyczaj ten wejdzie do liturgii przygotowania darów. Piękna jest symbolika spalającego się kadzidła które samo stoi na postumencie. Dym z tego kadzidła w nienaturalny sposób się załamuje i leci prosto do rycerza siedzącego nad rannym, chorym pielgrzymem. Ten rycerz – zakonnik odziany jest w biały płaszcz z czerwonym krzyżem. Tuż za nim stoi uzbrojony rycerz, który w ręce dzierży tarczę z czerwonym Gryfem, herbem Gryfitów. Naprzeciwko niego, wpatrzony gdzieś w przyszłość, jedną ręką opartą o filar stoi Budowniczy Kościoła. Budowniczy przyciska do piersi Cyrkiel i Węgielnicę. Za mężczyzną dającym opatowi klucz stoi rycerz z powiewającą flagą na której znajduje się biały łabędź na czerwonym tle.
Komentarz Matejki do tego obrazu (został przesłany przez artystę Jerzemu Dunin-Borkowskiemu) zaginął jednak wraz z całym archiwum rodziny Dunin-Borkowskich w czasie I Wojny Światowej. (więcej)

We wnętrzu kościoła p.w. Nawiedzenia Najświętszej Maryi Panny na Górze Ślęży, 1. maja 2015: Jego Ekscelencja ks. arcybiskup Józef Kupny - Metropolita Wrocławski i ks. prałat Ryszard Staszak przed kopią obrazu Jana Matejki "Piotr Włost sprowadza Cystersów do Polski" upamiętniającą niezwykłe życie i dzieło fundatora pierwszego kościoła na szczycie Ślęży - Piotra Włosta, największego spośród Ślązaków.
We wnętrzu kościoła p.w. Nawiedzenia Najświętszej Maryi Panny na Górze Ślęży, 1. maja 2015: Jego Ekscelencja ks. arcybiskup Józef Kupny - Metropolita Wrocławski i ks. prałat Ryszard Staszak przed kopią obrazu Jana Matejki "Piotr Włast Dunin sprowadza cystersów do Polski" upamiętniającą niezwykłe życie i dzieło fundatora pierwszego kościoła na szczycie Ślęży - Piotra Włosta, największego spośród Ślązaków.
JE abp Józef Kupny w dniu 1. maja 2015 przewodniczył sprawowaniu Eucharystii podczas uroczystości rekonsekracji kościoła p.w. Nawiedzenia Najświętszej Marii Panny na Górze Ślęży, ocalonego przez ks. prał. Ryszarda Staszaka przed zniszczeniem. Wypełniając ceremoniał liturgiczny Jego Ekscelencja dokonał m.i. namaszczenia i okadzenia ołtarza. Pierwszy drewniany kościół na szczycie Ślęży postawili kanonicy regularni św. Augustyna w I połowie XII w., których z  z Arrovaise w Flandrii sprowadził na Ślężę Piotr Włostowic wkrótce po zwycięstwie Bolesława Krzywoustego w bitwie na Psim Polu (1109), po roku 1121 roku, najprawdopodobniej w latach 1138-1145. Pierwszy kościół był konsekrowany pod wezwaniem Najświętszej Maryi Panny i powstał w tym samym czasie, co kościół p.w. Najświętszej Maryi Panny na Piasku we Wrocławiu, również z fundacji  Włostowiców i z przeznaczeniem dla kanoników regularnych (prof. Grzegorz Domański).

Najpotężniejszy wśród plemienia Ślężan ród Łabędziów jest w posiadaniu
Góry Ślęży z bardzo gęsto zaludnionym obszarem przyległych żyznych ziem
i licznymi kamieniołomami pozyskującymi surowiec
do wytwarzania kamieni żarnowych
(sklady nieobrobionych płyt granitowych
znaleziono w Górce i Chwałkowie)
oraz
kluczowych miejsc we Wrocławiu:
prawobrzeżnego Ołbina, Wyspy Piaskowej i lewego brzegu Odry,
leżących na starodawnym szlaku hadlowym
i skupiających główne funkcje miasta (targowisko, jatki, karczmy)
a także Trzebnicy z przyległościami i wielu innych posiadłości

Na świat przychodzi Piotr (Pietrek),
największy spośród Ślązaków


Piotr Włostowic (1080-1153)
z żoną Marią, córką wielkiego
księcia kijowskiego,
praprawnuczką św. Włodzimierza
Chrzciciela Rusi Kijowskiej
i prapraprawnuczką
cesarza Bizancjum
Romana II Porfirogenety
Rodowity Ślązak
Piotr syn Włosta, czyli Włostowic,
z rodu Łabędziów plemienia Ślężan

należy do Panteonu Chwały
Państwa Polskiego
jako zwycięski dowódca wojsk,
gromiących wrogów Polski,
genialny polityk,
zdolny administrator,
niezłomny Polak,
kierujący się zawsze
interesem Polski,
teść i sojusznik
 księcia Jaksy z Kopanicy  

(obecnie Koepenick w Berlinie),
niezrównany budowniczy
Polski na Śląsku,
grzeszny, ale zdolny do
przyjęcia surowej pokuty,
dzięki której Śląsk rozkwitł
wspaniałymi budowlami,
chrześcijańską religią i kulturą,
protoplasta rodu Dunininów
herbu Łabędź, jednego
z nastarszych rodów szlacheckich
Polski wywodzących się ze Śląska

Ślęża

Śląsk #1: Ślęża - korzeń Śląska
od zamierzchłej przeszłości do teraźniejszości

 Śląsk #2:
Śląsk kolebką Polski

Śląsk #3: Dwieście lat prusactwa na Śląsku

Śląsk #4: Mapy


SEDES SAPIENTIAE WRATISLAVIENSIS

Tronująca Madonna z Dzieciątkiem Jesus – Tron Mądrości
w otoczeniu Marii Włostowicowej, wdowy po Piotrze Włoście i ich syna Świętosława.
Napis głosi:

HAS MATRI VENIAE TIBI DO MARIA MARIAE HAS OFFERT AEDES SWENTOSLAVS MEA PROLES
Tę ( świątynię) daję Tobie, Matce Łaski, Maria Marii. Tę świątynię darowuje Świętosław, moje dziecię
 
SEDES SAPIENTIAE WRATISLAVIENSIS

Wroclaw, Poland: the capital of Polish Silesia
proud of its Roman - Catholic
past, present and future
Wroclaw Silesian Capital

Wroclaw, Poland: the capital of Polish Silesia proud of its Roman - Catholic past, present and future



 ASTRONOM KOPERNIK
 - ROZMOWA Z BOGIEM



Jan Matejko (1872) "Astronomer Copernicus, conversation with God", oil on canvas (221 × 315 cm, 87 × 124 in), Jagiellonian University Museum
"Astronomer Copernicus, conversation with God" by Jan Matejko (1872)
oil on canvas (221 × 315 cm, 87 × 124 in), Jagiellonian University Museum, Cracow, Poland

"To know the mighty works of God; to comprehend His wisdom and majesty and power; to appreciate, in degree, the wonderful working of His laws, surely all this must be a pleasing and acceptable mode of worship to the Most High, to whom ignorance can not be more grateful than knowledge." Copernicus as quoted in "Poland : The Knight Among Nations (1907) by Louis E. Van Norman, p. 290"

Father canon Nicolaus Copernicus (Niclas Kopernik or Koppernigk, from a village Koperniki, [first mentioned in 1272, the Duchy of Nysa, Bishopric of Wroclaw, Poland], in the administrative district of Nysa, within Nysa County, Opole Voivodeship, Polish Silesia, southwestern Poland), born 9 February 1473, died 24 May 1543, was a Roman Catholic priest (adressed father, abbreviation: f/fa/fr), Roman Catholic Church administrator (held the office of canon, the office of Administrator of the Warmian chapter estate, Warmia, Poland), a graduate of Jagiellonian University, Cracow, Poland, jurist with a doctorate in the canon law of the Catholic Church, physician, mathematician, Poland's most outstandingly loyal diplomat and defender of Poland against the German Teutonic Order, and an astronomer. Fr. Copernicus' epochal book, De revolutionibus orbium coelestium (On the Revolutions of the Celestial Spheres), published just before his death in 1543, is often regarded as the starting point of modern astronomy and the defining epiphany that began the scientific revolution. His work stimulated further scientific investigations, becoming a landmark in the history of science that is often referred to as the Copernican Revolution.

The not-yet-censored by a Lutheran editor manuscript of Fr. Nicholas Copernicus'
ON THE REVOLUTIONS, Book One, Introduction

The not-yet-censored by a Lutheran editor manuscript of  Fr. Nicholas Copernicus’ ON THE REVOLUTIONS, Book One, Introduction "all the good arts serve to draw man’s mind away from vices and lead it toward better things"
"At cum omnium bonarum artium sit abstraherea vitiis et hominis mentem ad meliora dirigere,
haec praeter incredibilem animi voluptatem abundantius id praestare potest."
"Although all the good arts serve to draw man's mind away from vices and lead it toward better things,
this function can be more fully performed by this art, which also provides extraordinary intellectual pleasure."


manuscript
translation to English by Edward Rosen

A fresco depicting the scene of the baptism of Mieszko, by Matthias Rauchmüller of Wien (in Silesia known as Maciej Rauchmiller z Wiednia), 1677 – 1679,  The Silesian Piasts Mausoleum in Legnica at the St. John the Baptist Church in Legnica, Diocese of Legnica, Archdiocese of Wroclaw. Malowidło naścienne obrazujące scenę chrztu Mieszka, wykonane przez Macieja Rauchmillera z Wiednia w latach 1677 – 1679. Mauzoleum Piastów Śląskich w Legnicy przy kościele p.w. Św. Jana Chrzciciela, Diecezja Legnicka, Archidiecezja Wrocławska.  Fine Art Photography by Zbigniew Halat

 Malowidło naścienne obrazujące scenę chrztu Mieszka, wykonane przez Macieja Rauchmillera z Wiednia w latach 1677 – 1679. Mauzoleum Piastów Śląskich w Legnicy przy kościele p.w. Św. Jana Chrzciciela, Diecezja Legnicka, Archidiecezja Wrocławska.
COECUS ERAS. COECI REX, MIECESLAE, POLONI VISUM ANIMA RECIPIS. SARMATA, REX OCULIS
YOU WERE BLIND. FOR THE BLIND POLISH KING MIECZYSLAW, VISION OF LIFE YOU HAVE RECEIVED.  SARMATA, KING OF THE EYES.

Miejsce, w którym odbył się Chrzest Polski według wrocławskiej legendy:

Och, Wrocławiu, Europejska Stolico Kultury 2016 (ESK), jak cudownym jesteś miastem!
Oh! Wroclaw, Poland, European Capital of Culture 2016, ESK,  what a wonderful city you are!





THE STRUGGLES FOR POLAND

BY NEAL ASCHERSON

PART 1
PART 2
PART 3
PART 4


THE STRUGGLES FOR POLAND

BY NEAL ASCHERSON

excerpts of  the 
First American Edition
Random House Inc.,
New York 1988

http://www.halat.pl/poland.html
 

Illustrated