Włos ludzki składa się z dwóch części: korzenia, który znajduje się pod skórą, oraz łodygi, czyli martwej części widocznej na powierzchni. Łodyga zawiera trzy warstwy: kutikulę z 8-10 rzędami łusek, korę stanowiącą około 75-80% masy włosa, zbudowaną z keratyny i melaniny, oraz rdzeń. Korzeń obejmuje cebulkę, macierz i brodawkę włosa, bogatą w naczynia krwionośne. Chemicznie włos to przede wszystkim keratyna (65-95%), woda (10-15%) i lipidy (2-9%). Cykl wzrostu trwa od 2 do 6 lat (faza anagenu), następnie włosy przechodzą w fazę katagenu (1-2% włosów), telogenu (10-15%) i egzogenu. Zabiegi chemiczne i mechaniczne mogą uszkodzić kutikulę oraz korę, jednak ich regenerację wspierają składniki takie jak biotyna, cynk i żelazo.
Z czego zbudowany jest ludzki włos?
Włos ludzki składa się z dwóch podstawowych elementów: niewidocznego korzenia, umieszczonego pod skórą, oraz widocznej części, czyli łodygi.
Ta ostatnia zbudowana jest z trzech kolejnych warstw:
- Zewnętrznej osłony zwanej kutikulą,
- Znajdującej się pod nią kory,
- Oraz centralnego rdzenia.
Korzeń otacza mieszek włosowy i mieści się w warstwie skóry właściwej lub podskórnej tkance tłuszczowej. Cała struktura włosa wywodzi się z naskórka i składa się przede wszystkim z martwych, mocno zrogowaciałych komórek nasyconych keratyną. Żywą częścią jest jedynie macierz cebulki, miejsce, gdzie komórki intensywnie się dzielą, generując nowy włos.
| Podstawowe części budowy włosa | Korzeń (niewidoczny, umieszczony pod skórą) i łodyga (widoczna część włosa) |
| Warstwy łodygi włosa | Kutikula (zewnętrzna osłona), kora, rdzeń (centralny) |
| Elementy korzenia włosa | Cebulka, macierz, brodawka, mieszek włosowy |
| Funkcja brodawki włosa | Dostarcza tlen i składniki odżywcze oraz reguluje wzrost włosa |
| Skład chemiczny włosa | Keratyna (65-95%), woda (10-15%), lipidy (2-9%), melanina, minerały (0,2-0,4%) |
| Porowatość włosa | Określana przez ułożenie łusek kutikuli: niska (łuski ściśle przylegają), średnia, wysoka (łuski rozchylone) |
| Proces wzrostu włosa | Podział komórek macierzy cebulki, keratynizacja i przesuwanie się komórek ku powierzchni |
| Tempo wzrostu włosa | Średnio 1-1,5 cm na miesiąc, zależne od wieku, kondycji organizmu i genetyki |
Jakie główne części wyróżniamy w budowie włosa?
W budowie włosa wyróżniamy dwie podstawowe części anatomiczne: korzeń (radix pili) oraz łodygę (scapus pili). Korzeń, znajdujący się w skórze, odpowiada za wzrost włosa.
Z kolei łodyga wystaje ponad powierzchnię naskórka i stanowi widoczną część włosa.
Łodyga składa się z trzech warstw:
- Osłonki (kutikuli),
- Kory,
- Rdzenia.
Korzeń obejmuje natomiast:
- Cebulkę,
- Macierz,
- Otaczający mieszek włosowy.
Każdy z tych elementów pełni odmienną funkcję, od ochrony mechanicznej, przez przechowywanie pigmentu, aż po procesy wzrostu i regeneracji.
Czym różni się korzeń włosa od jego łodygi?
Korzeń włosa, często nazywany cebulką, to żywa część włosa, aktywna metabolicznie, zanurzona w skórze właściwej lub tkance podskórnej. Natomiast łodyga to martwy fragment, utworzony z obumarłych komórek bogatych w keratynę, które nie są połączone z naczyniami krwionośnymi ani zakończeniami nerwowymi.
Przejście między korzeniem a łodygą przebiega na poziomie skóry, w miejscu ujścia mieszka włosowego. Korzeń w swoim zakończeniu rozszerza się, tworząc cebulkę, to właśnie tam zachodzi podział komórkowy i produkcja keratyny. Łodyga z kolei rośnie stopniowo, gdy nowe komórki powstające w macierzy wypychają starsze ku powierzchni.
Jak zbudowany jest korzeń włosa?
Korzeń włosa składa się z kilku wyraźnie odróżniających się elementów: cebulki, macierzy włosa, brodawki oraz mieszka włosowego. Całość znajduje się w skórze właściwej, a czasem sięga głębiej, aż do warstwy podskórnej.
Mieszek włosowy pełni funkcję zewnętrznej osłony korzenia. Budują go trzy struktury:
- Wewnętrzna pochewka nabłonkowa,
- Zewnętrzna pochewka nabłonkowa,
- Włóknista pochewka łącznotkankowa.
Brodawka włosa zawiera naczynia krwionośne odpowiedzialne za dostarczanie tlenu i składników odżywczych niezbędnych do wzrostu włosa. To ona kieruje procesem wzrostu, przekazując sygnały komórkowe do macierzy, regulując tym samym aktywność korzenia.
Jakie elementy tworzą cebulkę i mieszek włosowy?
Cebulka włosa (bulbus pili) stanowi dolną, rozszerzoną część korzenia, przypominającą kształtem małą cebulkę. W jej wnętrzu znajduje się macierz włosa, skupisko komórek macierzystych, które szybko się namnażają. U podstawy cebulki, w jej centrum, wnika brodawka włosa (papilla pili), struktura z tkanki łącznej pełna naczyń krwionośnych i nerwów, dostarczających włosowi składników odżywczych. Mieszek włosowy otacza cały korzeń z zewnątrz, tworząc ochronny kanał, w którym korzeń jest mocno osadzony. Wewnętrzna pochewka mieszka ściśle przylega do korzenia włosa, a podczas wzrostu włosa razem z nim przesuwa się ku powierzchni skóry.
Gdzie znajduje się macierz włosa i jaką pełni funkcję?
Macierz włosa (matrix pili) znajduje się u podstawy cebulki, tuż przy brodawce włosa. To miejsce charakteryzuje się bardzo intensywnym podziałem komórek, tempo ich namnażania przewyższa większość innych tkanek w ciele człowieka.
Komórki macierzy dają początek wszystkim warstwom łodygi włosa: korze, kutikuli oraz rdzeniowi, a także tworzą wewnętrzną pochewkę mieszka. Część z nich przekształca się również w melanocyty, które produkują melaninę i wbudowują ją w strukturę włosa, decydując o jego kolorze. Podczas fazy spoczynku (telogen) podziały komórkowe w macierzy zostają zahamowane, jednak z chwilą rozpoczęcia nowego cyklu wzrostu proces ten ponownie się aktywuje.
Jakie warstwy tworzą łodygę włosa?
Łodyga włosa zbudowana jest z trzech warstw ułożonych koncentrycznie: kutikuli, kory oraz rdzenia. Kutikula pełni funkcję ochronnej powłoki na zewnątrz. Składa się z 8-10 rzędów płaskich, przezroczystych komórek, które układają się dachówkowato, tworząc strukturę przypominającą łuski u ryby.
Kora (korteks) stanowi większość masy włosa, bo aż 75-80%. To właśnie ona decyduje o sile, sprężystości oraz barwie włosa.
Rdzeń (medulla) to najbardziej wewnętrzna warstwa, złożona z komórek wypełnionych powietrzem. Warto zaznaczyć, że nie każdy włos go posiada, szczególnie często jest nieobecny w cienkich włosach. Ta trójwarstwowa budowa stanowi idealne połączenie wytrzymałości mechanicznej z elastycznością. Dzięki temu włosy mogą sprostać codziennym naprężeniom i zachować swoją integralność.
Jaką funkcję pełni osłonka i łuska włosa?
Kutikula, czyli zewnętrzna osłonka włosa, zbudowana jest z 8-10 warstw spłaszczonych komórek, które ułożone są dachówkowato. Każda kolejna warstwa zachodzi na poprzednią, skierowaną ku końcowi włosa. Podstawową rolą kutikuli jest zabezpieczenie kory przed uszkodzeniami mechanicznymi, chemicznymi oraz szkodliwym działaniem promieni UV.
Gdy łuski kutikuli pozostają gładkie i silnie przylegają do kory, włos nabiera blasku, staje się miękki i bardziej odporny na zewnętrzne czynniki. Natomiast, gdy łuski ulegają rozchyleniu lub uszkodzeniu, np. wskutek działania alkalicznych środków farbujących czy wysokiej temperatury, wzrasta porowatość włosa, a także obserwuje się zwiększoną utratę wilgoci. Naturalną ochronę kutikuli zapewnia warstwa lipidowa, której głównym składnikiem jest kwas 18-metyloikozanowy (18-MEA). Ten związek otacza powierzchnię łusek, dzięki czemu włosy zyskują właściwości wodoodporne oraz dodatkową ochronę.
Za co odpowiada kora włosa?
Kora (korteks) to centralna warstwa łodygi włosa, ogółem stanowiąca około 75-80% jego masy. Tworzą ją wydłużone komórki kortykalne, które wypełnione są fibrylami keratyny, białka odpowiedzialnego za elastyczność i wytrzymałość włosa na rozciąganie oraz gięcie.
W tej części włosa obecne są także ziarna melaniny,eumelanina oraz feomelanina, które nadają włosom ich charakterystyczny kolor. Eumelanina odpowiada za ciemniejsze barwy, takie jak brąz czy czerń, podczas gdy feomelanina nadaje odcienie czerwieni i żółci.
Dodatkowo, korteks zawiera mostki disulfidowe, czyli wiązania siarczkowe łączące łańcuchy keratyny. To dzięki nim włosy zachowują swój kształt. Procedury takie jak trwała ondulacja czy chemiczne prostowanie włosów polegają na tym, że tymczasowo rozrywają i ponownie formują te wiązania w nowym ułożeniu. Im gęstsza i bardziej uporządkowana jest struktura kory, tym włos staje się silniejszy i bardziej odporny na uszkodzenia mechaniczne.
Jaki jest dokładny skład chemiczny włosa?
Podstawowym składnikiem chemicznym włosa jest keratyna, fibrylarne białko, które stanowi od 65 do nawet 95% suchej masy włosa. Ta wartość zależy od kondycji włosa. Z kolei woda, odpowiadająca za jego elastyczność i plastyczność, stanowi około 10-15% masy.
Lipidy, będące naturalną barierą na powierzchni kutikuli oraz pomiędzy łuskami, zajmują od 2 do 9% składu włosa i pełnią funkcję ochronną. Nie można też pominąć melaniny, która nadaje włosom kolor, jej ilość zmienia się zależnie od naturalnego odcienia włosów. W strukturze włosa obecne są także śladowe ilości minerałów, takich jak cynk, żelazo, miedź, krzem, wapń czy magnez, stanowiące od 0,2 do 0,4% masy. Minerały te są wbudowywane w czasie wzrostu włosa, korzystając z substancji odżywczych dostarczanych przez układ krwionośny.
Jak budowa włosa wpływa na określenie jego porowatości?
Porowatość włosa określa, jak ułożone są łuski kutikuli, czy ściśle przylegają do kory, czy są bardziej rozchylone. Możemy wyróżnić trzy główne typy porowatości: niską, średnią oraz wysoką.
- włosy niskoporowate charakteryzują się mocno przylegającymi łuskami,
- ich powierzchnia jest gładka i błyszcząca,
- trudno im wchłaniać wodę i składniki odżywcze,
- tracą składniki odżywcze znacznie wolniej,
- taka struktura często świadczy o dobrej kondycji pasm.
Włosy o wysokiej porowatości mają łuski mocno rozchylone lub uszkodzone, przez co szybko absorbują wodę, ale równie łatwo ją tracą. Przekłada się to na ich matowy wygląd, szorstkość i podatność na puszenie się. Stopień porowatości jest wynikiem zarówno predyspozycji genetycznych, jak i działania czynników zewnętrznych. Na przykład częste farbowanie, rozjaśnianie czy używanie wysokich temperatur mogą pogarszać strukturę włosa, zwiększając jego porowatość.
Jak powstaje rosnący włos?
Rosnący włos tworzy się dzięki nieprzerwanemu podziałowi komórek macierzy znajdujących się w dolnej części cebulki. W miarę jak powstają nowe komórki, stopniowo wypychają wcześniejsze ku powierzchni skóry.
Podczas tego przesuwania się komórki ulegają różnicowaniu, jedne przekształcają się w korę, inne w kutikulę, jeszcze inne tworzą rdzeń lub wewnętrzną pochewkę mieszka włosowego. Równocześnie zachodzi proces keratynizacji, podczas którego komórki tracą jądra, napełniają się białkiem keratyną i obumierają. To właśnie dzięki temu powstają twarde i wytrzymałe struktury łodygi włosa.
Na tempo wzrostu włosów wpływa wiele czynników, takich jak:
- Wiek,
- Kondycja organizmu,
- Genetyka.
Przeciętnie tempo wzrostu wynosi około 1-1,5 cm na miesiąc.
Jakie są kolejne fazy cyklu życia i wzrostu włosa?
Cykl życia włosa obejmuje cztery etapy: anagen, katagen, telogen i egzogen. Anagen to faza intensywnego wzrostu trwająca od dwóch do sześciu lat. W tym okresie aż 80-85% włosów na głowie znajduje się w tej aktywnej fazie, podczas której macierz cebulki nieustannie wytwarza nowe komórki, umożliwiając wydłużanie się włosa.
Katagen stanowi krótkotrwały etap przejściowy, który trwa około dwóch do trzech tygodni. Włosy przestają rosnąć, a mieszki kurczą się i oddzielają od brodawki. Obecnie katagen to udział około 1-2% wszystkich włosów.
Telogen to okres odpoczynku, trwający od dwóch do czterech miesięcy. W tej fazie włosy pozostają w mieszku, ale nie zwiększają swojej długości. Liczba włosów w telogenie waha się między 10 a 15%.Egzogen to moment, gdy martwy włos wypada, umożliwiając rozpoczęcie nowego cyklu wzrostu w fazie anagenu i pojawienie się świeżego włosa.
Jak zabiegi chemiczne i uszkodzenia mechaniczne niszczą budowę włosa?
Zabiegi chemiczne, takie jak farbowanie, dekoloryzacja czy trwała ondulacja, wpływają na strukturę włosów na wielu poziomach. Farby zawierające amoniak lub inne składniki zmieniające pH powodują alkaliczne rozchylenie łusek kutikuli, co ułatwia przenikanie barwnika do wnętrza kory.
Dekoloryzacja natomiast niszczy melaninę obecna w korze włosa, ale jednocześnie powoduje utlenianie i rozpad łańcuchów keratyny, co osłabia ich wytrzymałość mechaniczną. W przypadku trwałej ondulacji używa się kwasu tioglikolowego lub substancji o odczynie zasadowym, które rozrywają mostki disulfidowe, by po zastosowaniu utwardzacza utrwalić je w nowej formie. Ten proces prowadzi do trwałych uszkodzeń kutikuli i obniżenia elastyczności kory.
Również działania mechaniczne mają szkodliwy wpływ na włosy.
- Tarcie,
- Szczotkowanie mokrych pasm,
- Używanie lokówek i prostownic o wysokiej temperaturze (powyżej 180-200°C).
Powodują one rozchylenie i kruszenie się łusek kutikuli, co skutkuje narażeniem kory włosa na utratę wilgoci i cennych składników odżywczych.
Jakie składniki odżywcze wspierają odbudowę struktury włosa?
Odbudowa struktury włosa w dużej mierze zależy od dostarczenia organizmowi odpowiednich składników odżywczych przez zbilansowaną dietę. Keratyna, będąca podstawowym budulcem włosa, powstaje z aminokwasów siarkowych, cysteiny oraz metioniny, które znajdziemy przede wszystkim w jajach, rybach, drobiu oraz roślinach strączkowych. Biotyna, znana również jako witamina B7, odgrywa kluczową rolę w produkcji keratyny w komórkach macierzy włosa i jej niedobór może prowadzić do nadmiernego wypadania włosów oraz osłabienia ich wzrostu.
Cynk wpływa na prawidłowe funkcjonowanie mieszków włosowych oraz uczestniczy w procesie syntezy białek, natomiast żelazo jest niezbędne do transportu tlenu do cebulek. Braki tego pierwiastka często objawiają się właśnie poprzez utratę włosów wywołaną dietą. Witamina C wspomaga tworzenie kolagenu, który wzmacnia otaczającą mieszek tkankę, a witaminy D oraz E kontrolują cykl wzrostu włosa i chronią komórki macierzy przed działaniem wolnych rodników, przeciwdziałając w ten sposób stresowi oksydacyjnemu.